Tajemnica zawodowa – OIRP w Warszawie

W jakim zakresie aplikant radcowski jest zobowiązany do zachowania tajemnicy zawodowej?

Aplikant radcowski:

– jest zobowiązany do zachowania tajemnicy zawodowej na takich samych zasadach jak radca prawny, co dotyczy także postępowania karnego na każdym jego etapie (art. 33 ust. 5 U.r.p.) – tajemnica zawodowa obejmuje wszystko (wszystkie informacje dotyczące klienta i jego spraw, ujawnione radcy prawnemu przez klienta bądź uzyskane w inny sposób w związku z wykonywaniem przez niego jakichkolwiek czynności zawodowych, niezależnie od źródła tych informacji oraz formy i sposobu ich utrwalenia – art. 15 KERP) o czym dowiedział się w związku ze swoim uczestniczeniem w świadczeniu pomocy prawnej przez radcę prawnego (art. 3 ust. 3 U.r.p., z wyłączeniem informacji objętych art. 3 ust. 6 U.r.p.), w szczególności w czasie pracy zawodowej lub w ramach odbywania aplikacji (szkolenia praktycznego w jednostce organizacyjnej, kancelarii lub spółce – art. 35¹ w zw. z art. 32 ust. 3 U.r.p.) (także adwokata w sytuacji z art. 35¹ust. 5 U.r.p. i art. 77 ust. 3 U.p.a.),

– nie powinien składać w postępowaniu karnym jako świadek zeznań na okoliczności związane z uczestniczeniem w wykonywaniu czynności zawodowych radcy prawnego/adwokata bez stosownego zezwolenia sądu karnego na zwolnienie go z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w trybie art. 180 § 2 k.p.k., a zatem powinien odmówić składania takich zeznań do czasu prawomocnego zwolnienia go z powyższego obowiązku,

– w przypadku zwolnienia go z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w trybie art. 180 § 2 k.p.k. obowiązany jest złożyć zażalenie na postanowienia sądu I instancji (art. 19 ust. 1 KERP), a w przypadku prawomocnego zwolnienia – poinformować właściwą radę OIRP oraz podjąć wszelkie przewidziane prawem środki zmierzające do wyłączenia jawności postępowania lub poszczególnych czynności dotyczących informacji objętych tajemnicą zawodową (art. 19 ust. 2 KERP),

– poprzez naruszenie powyższych zasad może w konkretnych okolicznościach może narazić na odpowiedzialność dyscyplinarną.

Nawet przekazanie przez klienta szerszych niż tajemnica zawodowa informacji pozostaje pod ochroną KERP. Ujawnienie takich informacji może bowiem w konkretnych okolicznościach naruszać godność zawodu i podważać zaufanie do tego zawodu (art. 11 KERP). To bowiem właśnie na zaufaniu oparty jest stosunek klienta do radcy prawnego/adwokata (art. 45 KERP/§ 51 KEA) i stanowi ono wartość bardziej ogólną, a przy tym szerszą, niż tajemnica zawodowa, będąca jego szczególnym aspektem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2016 r. SDI 65/16).

Jaki powinien być sposób postępowania radcy prawnego, który jako prawnik zatrudniony na samodzielnym stanowisku radcy prawnego w urzędzie może być wezwany do złożenia wyjaśnień w trakcie przeprowadzanej w tym urzędzie kontroli NIK, w kontekście zachowania tajemnicy zawodowej? / Jaki powinien być sposób postępowania radcy prawnego, który jako prawnik świadczący usługi na rzecz klienta zostaje wezwany jako świadek w sprawie sądowej dotyczącej tego klienta?

Radca prawny:

– jest zobowiązany do zachowania tajemnicy zawodowej na zasadach wskazanych przepisami, bez względu na to w jakiej formie wykonuje on zawód (art. 33 ust. 5 U.r.p.) – tajemnica zawodowa obejmuje wszystko (wszystkie informacje dotyczące klienta i jego spraw, ujawnione radcy prawnemu przez klienta bądź uzyskane w inny sposób w związku z wykonywaniem przez niego jakichkolwiek czynności zawodowych, niezależnie od źródła tych informacji oraz formy i sposobu ich utrwalenia – art. 15 KERP) o czym dowiedział się w związku ze swoim uczestniczeniem w świadczeniu pomocy prawnej przez radcę prawnego (art. 3 ust. 3 U.r.p., z wyłączeniem informacji objętych art. 3 ust. 6 U.r.p.), w szczególności w czasie pracy zawodowej,

– także w innych, niż postępowania karne, postępowaniach wyjaśniających nie powinien składać wyjaśnień na okoliczności związane z uczestniczeniem w wykonywaniu czynności zawodowych radcy prawnego w zakresie informacji, które uzyskał w związku ze świadczeniem pomocy prawnej, odmawiając ich udzielenia z uwagi na obowiązującą go tajemnicę zawodową,

– poprzez naruszenie powyższych zasad może w konkretnych okolicznościach może narazić na odpowiedzialność dyscyplinarną.

Co więcej nawet przekazanie przez klienta szerszych niż tajemnica zawodowa informacji pozostaje pod ochroną KERP. Ujawnienie takich informacji może bowiem w konkretnych okolicznościach naruszać godność zawodu i podważać zaufanie do tego zawodu (art. 11 KERP). To bowiem właśnie na zaufaniu oparty jest stosunek klienta do radcy prawnego/adwokata (art. 45 KERP/§ 51 KEA) i stanowi ono wartość bardziej ogólną, a przy tym szerszą, niż tajemnica zawodowa, będąca jego szczególnym aspektem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2016 r. SDI 65/16).

W każdym przypadku wezwania radcy prawnego na świadka jest on zobowiązany do dokonania każdorazowej oceny jaki charakter mają i czego dotyczą zeznania/wyjaśnienia, które ma składać. Przyjmuje się, że w razie wątpliwości należy – kierując się interesem klienta – dokonać rozszerzającej wykładni charakteru ujawnianych informacji jako objętych tajemnica zawodową.

W jakim zakresie radca prawny może udzielić informacji poprzedniemu pełnomocnikowi klienta?

Na wstępie należy nadmienić, że zgodnie z art. 3 ust. 3 U.r.p., Radca prawny jest obowiązany zachować w tajemnicy wszystko, o czym dowiedział się w związku z udzieleniem pomocy prawnej. Wymóg zachowania tajemnicy zawodowej określony w powyższym przepisie został doprecyzowany w zasadach zawartych w postanowieniach KERP, przy czym za objęte tajemnicą zawodową uznano w art. 15 KERP: 1) informacje, w tym dokumenty ujawnione przez klienta w związku z wykonywaniem obowiązków zawodowych; 2) informacje uzyskane w inny sposób w związku z wykonywaniem obowiązków zawodowych; 3) dokumenty sporządzone przez radcę prawnego dla celów świadczenia pomocy prawnej; 4) korespondencję z klientem, powstałą dla celów świadczenia pomocy prawnej.

Następnie należy zauważyć, że zgodnie z art. 22⁴ U.r.p. Radca prawny jest uprawniony do dodatkowego wynagrodzenia w wysokości nie niższej niż 65% kosztów zastępstwa sądowego zasądzonych na rzecz strony przez niego zastępowanej lub jej przyznanych w ugodzie, postępowaniu polubownym, arbitrażu zagranicznym lub w postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli koszty te zostały ściągnięte od strony przeciwnej. W państwowych jednostkach sfery budżetowej wysokość i termin wypłaty wynagrodzenia określa umowa cywilnoprawna. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że należne z mocy umowy cywilnoprawnej zawartej na podstawie powyższego przepisu dodatkowe wynagrodzenie z tytułu kosztów zastępstwa sądowego, w przypadku, gdy kilku radców prawnych reprezentowało pracodawcę w postępowaniu sądowym, powinno być rozdzielone stosownie do nakładu pracy każdego z nich (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2008 r, sygn. akt I PK 70/08, opubl. OSNP 2010/5 6/65; zob. też T. Jaroszyński, A. Sękowska, P. Skuczyński, Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, Wydawnictwo Praktyka Prawnicza, Warszawa 2016, s. 257 komentarz do art. 53, teza 19).

Uwzględnienia także wymaga przepis art. 50 ust. 1 KERP, zgodnie z którym radca prawny obowiązany jest do lojalności i koleżeństwa wobec członków samorządu radców prawnych. Podkreślić jednak należy, że w przypadku konfliktu zasady lojalności i koleżeństwa w stosunkach pomiędzy radcami prawnymi a zasadą lojalności i kierowania się dobrem klienta w celu ochrony jego praw pierwszeństwo należy przyznać tej drugiej. Wynika to z istoty zawodu radcy prawnego, który został powołany w celu świadczenia pomocy prawnej zapewniającej ochronę prawną interesów podmiotów, na których rzecz pomoc ta jest wykonywana (art. 2 U.r.p.). W tym miejscu należy również zwrócić uwagę na dyspozycję art. 53 ust. 4 KERP, z której wynika, iż radca prawny przejmujący sprawę obowiązany jest poinformować klienta o potrzebie rozliczenia się z poprzednim radcą prawnym. Nie można zatem uznać, iż poinformowanie poprzedniego pełnomocnika o prawomocności zapadłego orzeczenia oraz ściągnięciu zasądzonych kosztów zastępstwa sądowego będzie naruszać zasadę lojalności i kierowania się dobrem tego klienta.

W konsekwencji należałoby przyjąć, że radca prawny, który przejął sprawę nie będzie naruszał obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej w przypadku, gdy udzieli poprzedniemu pełnomocnikowi, który występował w tej sprawie, informacji o prawomocności zapadłego orzeczenia oraz wyegzekwowaniu zasądzonych na rzecz klienta kosztów zastępstwa sądowego.

Jak powinien zachować się radca prawny po zwolnieniu go z obowiązku zachowania tajemnicy przez sąd?

W sytuacji zwolnienia z obowiązku dochowania tajemnicy zawodowej, radca prawny powinien – stosownie do art. 19 ust. 2 KERP – niezwłocznie poinformować radę okręgowej izby radców prawnych oraz przed rozpoczęciem przesłuchania – złożyć wniosek o wyłączenie jawności na podstawie art.360 § 1 pkt 1 lit. d kpk, tj. z uwagi na możliwość naruszenia ważnego interesu prywatnego, z powołaniem się na istotę instytucji tajemnicy zawodowej oraz regulację KERP w tym zakresie.

Zakres tajemnicy zawodowej

Tajemnica zawodowa obejmuje wszystkie informacje dotyczące klienta i jego spraw, ujawnione radcy prawnemu przez klienta bądź uzyskane w inny sposób w związku z wykonywaniem przez niego jakichkolwiek czynności zawodowych, niezależnie od źródła tych informacji oraz formy i sposobu ich utrwalenia, jak również wszelkie tworzone przez radcę prawnego dokumenty oraz korespondencję radcy prawnego z klientem i osobami uczestniczącymi w prowadzeniu sprawy – powstałe dla celów związanych ze świadczeniem pomocy prawnej (art. 15 ust. 1 i 2 KERP). Tajemnicą zawodową objęte są także informacje ujawnione radcy prawnemu przed podjęciem przez niego czynności zawodowych, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że ujawnienie nastąpiło dla potrzeb świadczenia pomocy prawnej i uzasadnione było oczekiwaniem, że radca prawny będzie ją świadczył.[1] Zakres tajemnicy zawodowej wyznacza więc związek pozyskania informacji przez radcę prawnego z wykonywaniem merytorycznych czynności zawodowych (tj. świadczeniem pomocy prawnej). W konsekwencji, pozyskana informacja musi mieć bezpośredni związek ze świadczoną pomocą prawną.[2]

W wyroku z dnia 22 listopada 2004 r. (sygn. akt SK 64/03, Legalis) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że konieczne jest prawidłowe ustalenie zakresu tajemnicy zawodowej, tj. oddzielenie informacji, które radca uzyskał świadcząc pracę czy obsługując w sposób stały dany podmiot gospodarczy, od tych, które z mocy art. 3 ust. 3 i 5 ustawy o radcach prawnych są objęte tajemnica zawodową, tzn., które radca uzyskał w związku z udzielaniem porady prawnej lub prowadzeniem sprawy. Przykładowo, dane dotyczące podziału pracy między radców prawnych czy obiegu dokumentów w przedsiębiorstwie nie mogą być traktowane jako poufne. Także sam fakt sporządzenia opinii prawnej przez radcę prawnego i wyrażone przez niego stanowisko w kwestiach prawnych nie są objęte tajemnicą zawodową. Przesłuchanie radcy prawnego w charakterze świadka na okoliczność, jaki był zakres jego obowiązków i jakie stanowisko zajmuje w konkretnych kwestiach prawnych, nie wymaga więc zwolnienia go z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej; również radca prawny nie może się w tym zakresie zasłaniać tajemnicą zawodową. Niemniej jednak w przypadku, gdy dana informacja nie miałaby bezpośredniego związku ze świadczeniem pomocy prawnej, a tym samym nie byłaby objęta zakresem tajemnicy zawodowej, to będzie ona pozostawać pod ochroną pozostałych norm deontologicznych. Ujawnienie takich informacji może więc w konkretnych okolicznościach naruszać zasadę lojalności wobec klienta (art. 8 KERP), czy godność zawodu i podważać zaufanie do tego zawodu (art. 11 KERP). A to właśnie na zaufaniu oparty jest stosunek klienta do radcy prawnego (art. 45 KERP) i stanowi ono wartość bardziej ogólną, a przy tym szerszą, niż tajemnica zawodowa, będącą jego szczególnym aspektem.[3]

Tajemnicą zawodową nie są natomiast objęte informacje, do których dostęp jest powszechnie możliwy. Informacja powszechnie dostępna nie stanowić tajemnicy zawodowej, gdyż nie można złamać tajemnicy, której nie ma. (…) Instytucję tajemnicy adwokackiej należy bowiem odczytywać przede wszystkim przez pryzmat przedmiotu jej ochrony, a określenie zakresu chronionych informacji nie powinno następować wyłącznie w oparciu o kryteria formalne, wynikające z literalnego brzmienia przepisów normujących tę instytucję. Zatem nie tylko związek ze świadczeniem pomocy prawnej definiuje tajemnicę adwokacką, ale również definiuje ją charakter informacji, którymi dysponuje adwokat.[4]

Jednocześnie należy podkreślić, że dokonując oceny, czy konkretna informacja jest objęta tajemnicą zawodową należy przeprowadzić test conditio sine qua non, polegający na odpowiedzi na pytanie, czy gdyby nie wykonywanie czynności stanowiących treść danego zawodu, jego przedstawiciel uzyskałby daną wiadomość? Odpowiedź negatywna wskazywałaby na istnienie związku między wykonywanym zawodem a uzyskaną informacją, a co za tym idzie, za zakwalifikowaniem jej jako tajemnicy zawodowej.[5] W razie powzięcia wątpliwości należy zastosować kryterium potencjalnego nawet naruszenia interesu klienta i dokonać wykładni rozszerzającej. W takiej sytuacji należy założyć, że dana informacja objęta jest tajemnicą zawodową. Podstawową zasadą jest bowiem ochrona prawna podmiotów, dla których radca prawny świadczy pomoc prawną.[6] Granica pozwalająca ocenić czy konkretna informacja jest objęta tajemnicą zawodową czy też nie jest bardzo cienka i dlatego też każdorazowo radca prawny powinien skrupulatnie i wnikliwie oceniać jaki charakter i czego dotyczą informacje, które mają być ujawnione.

Niezależnie od powyższego podkreślenia wymaga, że radca prawny zobowiązany jest, w działalności publicznej i w życiu prywatnym, do poszanowania godności zawodu (art. 11 KERP) oraz do lojalności i koleżeństwa w stosunku do innych radców prawnych (art. 50 ust. 1 KERP), nie tylko podczas wykonywania czynności zawodowych oraz bez względu na to, w jakim charakterze występuje – pełnomocnika, obrońcy czy strony. Wykluczone są wszelkie pejoratywne oceny, w szczególności odnoszące się do pracy merytorycznej czy etycznych czynności zawodowych wykonywanych przez innych radców prawnych, formułowane zarówno na gruncie prywatnym, jak i zawodowym.[7] Radca prawny zobowiązany jest bowiem zachować wzgląd na interes publiczny i godność zawodu przy wyrażaniu wobec osób trzecich negatywnych wypowiedzi lub opinii o wykonywaniu zawodu przez innego radcę prawnego (art. 52 ust. 3 KERP). Niemniej dopuszczalne są negatywne wypowiedzi (oparte na faktach) lub opinie (wypowiedzi oparte na ocenach) o innym radcy prawnym przy zachowaniu ostrożności i uwzględnieniu interesu publicznego, godności zawodu oraz zastrzeżeniu prawdziwości, obiektywizmu i rzeczowości (art. 52 ust. 3 i 4 KERP).[8] W doktrynie wskazuje się, że argumenty zawarte w negatywnej opinii lub wypowiedzi, które zachowują wzgląd na interes publiczny nie mogą godzić w potrzebę zapewnienia obywatelom profesjonalnej i niezależnej pomocy prawnej. Powyższe trzeba rozumieć dwuaspektowo: zarówno jako zakaz podważania funkcji/roli samego zawodu radcy prawnego, jak i bezzasadnego kwestionowania niezależności i samodzielności konkretnego radcy prawnego. (…) Jako przykład konsekwencji ograniczenia wynikającego z komentowanego przepisu można wymienić obowiązek zachowania szacunku w formułowanej wypowiedzi, zachowanie jej granic uzasadnionych rzeczową potrzebą, unikanie ocen mogących wprowadzić w błąd, poniżyć lub ocen nieuzasadnionych i nieprawdziwych [9].

[1] Zob. art. 15 ust. 3 KERP.

[2] Por. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 1 grudnia 2016 r., sygn. akt SDI 65/16, Legalis.

[3] Por. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 1 grudnia 2016 r., sygn. akt SDI 65/16, Legalis.

[4] Tak: Sądu Najwyższego – Izba Odpowiedzialności Zawodowej w wyroku z dnia 24 lipca 2024 r., sygn. akt II ZK 13/24, Legalis.

[5] Zob. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 1 grudnia 2016 r., sygn. akt SDI 65/16, Legalis.

[6] Tak: T. Scheffler (red.), Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, wyd. 4, 2023, Legalis / komentarz do art. 15 KERP.

[7] Zob. T. Scheffler (red.), Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, wyd. 4, 2023, Legalis / komentarz do art. 50 KERP.

[8] Por. A. Sękowska [w:] Kodeks etyki radcy prawnego. Komentarz, red. W. Chróścik, Warszawa 2025, LEX / komentarz do art. 52 KERP.

[9] Tak: T. Scheffler (red.), Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, wyd. 4, 2023, Legalis / komentarz do art. 50 KERP