Radca prawny w stosunku pracy

Czy zawsze wymaga się powołania koordynatora radców prawnych w komórce organizacyjnej w której radcowie prawni świadczą usługi prawne?

Zgodnie z przepisem art. 9 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w przypadku, gdy jednostka organizacyjna zatrudnia dwóch lub więcej radców prawnych, jednemu z nich powierza się koordynację pomocy prawnej w tej jednostce. Z uwagi na literalne brzmienie w/w przepisu wskazać należy, iż obowiązek powołania koordynatora obsługi prawnej powstaje wyłącznie w przypadku, gdy co najmniej dwóch radców prawnych zatrudnionych jest w danej komórce organizacyjnej na podstawie umowy o pracę (bez względu na wymiar czasu pracy tych radców prawnych). Tym samym obowiązek wyżej wskazany nie aktualizuje się w przypadku, gdy radcowie prawni świadczą pomoc prawną w innych formach niż umowa o pracę albo tylko jeden z nich świadczy pomoc prawną w formie umowy o pracę a pozostali wykonują ją w innych formach określonych w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.

Jakie są zasady świadczenia obsługi prawnej przez radców prawnych w komórce organizacyjnej zatrudniającej co najmniej 2 radców prawnych i odpowiedzialności pracowniczej radcy prawnego – kierownika?

Koordynującym jest więc zawsze jedna z osób zatrudniona na stanowisku radcy prawnego. Zakres zadań takiego koordynatora (kierownika) określany jest w jego umowie o pracę /karcie zadań/opisie stanowiska i co do zasady nie można wykluczyć, iż uchybienia w zakresie należytego wykonywania tych obowiązków będą podlegały ocenie również na podstawie przepisów kodeksu pracy, niemniej jednak oceniane to będzie indywidualnie w okolicznościach danej sprawy.

Czy są możliwości występowania w charakterze obrońcy przez radcę prawnego pozostającego w stosunku pracy oraz udzielenia radcy prawnemu zatrudnionemu na stanowisku innym niż radca prawny substytucji do reprezentowania pracodawcy?

Zgodnie z art. 8 ust. 6 U.r.p., Pomoc prawna polegająca na występowaniu przez radcę prawnego w charakterze obrońcy w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe może być świadczona w ramach wykonywania przez niego zawodu na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce, o której mowa w ust. 1, pod warunkiem, że radca prawny nie pozostaje w stosunku pracy. Zakaz zatrudnienia nie dotyczy pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych. W świetle przywołanego przepisu, występowanie w charakterze obrońcy w sprawach o przestępstwa i przestępstwa skarbowe uzależnione jest od spełnienia dwóch warunków, które powinny zostać spełnione łącznie tj.:
świadczenie pomocy prawnej w charakterze obrońcy następuje w ramach wykonywania przez radcę prawnego zawodu na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce, o której mowa w art. 8 ust. 1 U.r.p.[1] oraz
niepozostawanie przez radcę prawnego w stosunku pracy, chyba że chodzi o zatrudnienie w charakterze pracownika badawczego i badawczo-dydaktycznego.

Z konstrukcji pierwszego warunku wyliczającego formy wykonywania zawodu, w których możliwe jest występowanie jako obrońcy jednoznacznie wynika, że nie jest możliwe występowanie w charakterze obrońcy w razie wykonywania zawodu na podstawie stosunku pracy. Natomiast użyte w drugiej przesłance pojęcie „pozostawania w stosunku pracy”, jak również wskazany wyjątek dotyczący możliwości zatrudnienia radcy prawnego wyłącznie w charakterze pracownika badawczego lub badawczo-dydaktycznego, zdają się świadczyć, że chodzi o każde zatrudnienie pracownicze inne niż wymienione w tym przepisie, choćby nie było związane z wykonywaniem zawodu radcy prawnego.[2] W konsekwencji, należy przyjąć, że w art. 8 ust. 6 U.r.p. zostało wprowadzone szersze ograniczenie w świadczeniu pomocy prawnej w omawianym zakresie niż zatrudnienie radcy prawnego na takim stanowisku pracy. Oznacza to, że radca prawny nie może świadczyć pomocy prawnej w charakterze obrońcy w razie pozostawania w jakimkolwiek stosunku pracy (bez względu na przedmiotowy zakres tego stosunku), z wyjątkiem sytuacji, gdy jest zatrudniony w charakterze pracownika badawczego lub badawczo-dydaktycznego.[3]

Odnosząc się natomiast do kwestii możliwości udzielenia radcy prawnemu zatrudnionemu na stanowisku innym niż radca prawny substytucji do reprezentowania pracodawcy, należy dokonać analizy przepisów U.r.p. dotyczących wykonywania zawodu radcy prawnego.

W myśl art. 21 ust. 1 U.r.p., radca prawny może udzielić dalszego pełnomocnictwa (substytucji) innemu radcy prawnemu. Zgodnie z art. 4 U.r.p., Wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej. Z kolei art. 8 ust. 1 U.r.p. określa katalog form organizacyjno-prawnych, w których radca prawny może wykonywać swój zawód. Radca prawny może wykonywać zawód w stosunku pracy, na podstawie umowy cywilno-prawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółkach osobowych, które spełniają dodatkowe wymogi określone w art. 8 ust. 1 U.r.p. Podstawę świadczenia pomocy prawnej we wszystkich ww. formach wykonywania zawodu radcy prawnego stanowi umowa (zob. art. 8 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 1 U.r.p.).

W świetle powyższego należy przyjąć, że substytucja może zostać udzielona radcy prawnemu, który wykonuje zawód w jednej z form organizacyjno-prawnych określonych w art. 8 ust. 1 U.r.p., świadcząc pomoc prawną na podstawie umowy.

Jednocześnie podkreślić należy, że radca prawny przyjmujący pełnomocnictwo substytucyjne zobowiązany jest unikać konfliktu interesów (art. 30a ust. 3 KERP), tj. powstrzymać się od takich samych lub podobnych czynności zawodowych, wykonywanych na rzecz kilku podmiotów o sprzecznych interesach, co uniemożliwiałoby realizację tych czynności bez naruszenia zasad etyki zawodowej[4] takich jak lojalność wobec klienta (art. 8 KERP), rzetelność wykonywania zawodu (art. 6 KERP), czy też niezależność (art. 7 KERP) i tajemnicę zawodową (art. 9 KERP). Przypadki wystąpienia konfliktu interesów zostały wymienione w art. 26-30 KERP.

Radca prawny jako naczelnik wydziału

Co do zasady przepisy dotyczące zasad wykonywania zawodu radcy prawnego nie wykluczają zatrudnienia radcy prawnego na stanowisku naczelnika wydziału. Niemniej jednak należy w takim przypadku w sposób transparentny rozdzielić zakresy obowiązków jako radcy prawnego i jako naczelnika, gdyż realizacja zadań przypisanych naczelnikowi co do zasady nie będzie stanowiła świadczenia pomocy prawnej i wypełniania obowiązków kwalifikowanych jako czynności zawodowe radcy prawnego.

Dodatkowo należy mieć na uwadze, iż zgodnie z przepisem art. 9 ust. 2 ustawy o radcach prawnych w przypadku, gdy jednostka organizacyjna zatrudnia dwóch lub więcej radców prawnych, jednemu z nich powierza się koordynację pomocy prawnej w tej jednostce. Z uwagi na literalne brzmienie w/w przepisu wskazać należy, iż obowiązek powołania koordynatora obsługi prawnej powstaje wyłącznie w przypadku, gdy co najmniej dwóch radców prawnych zatrudnionych jest w danej komórce organizacyjnej na podstawie umowy o pracę (bez względu na wymiar czasu pracy tych radców prawnych). Tym samym obowiązek wyżej wskazany nie aktualizuje się w przypadku gdy radcowie prawni świadczą pomoc prawną w innych formach niż umowa o pracę albo tylko jeden z nich świadczy pomoc prawną w formie umowy o pracę a pozostali wykonują ją w innych formach określonych w art. 8 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.

Zgodnie z dyspozycją art. 9 U.r.p., Radca prawny wykonujący zawód w ramach stosunku pracy zajmuje samodzielne stanowisko podległe bezpośrednio kierownikowi jednostki organizacyjnej (ust. 1). Jeżeli jednostka organizacyjna zatrudnia dwóch lub więcej radców prawnych, jednemu z nich powierza się koordynację pomocy prawnej w tej jednostce (ust. 2). Powyższa regulacja została doprecyzowana w art. 41 KERP oraz §10 Regulaminu. Stosownie do art. 41 KERP, Radca prawny sprawujący kierownictwo nad innym radcą prawnym, w szczególności jako zatrudniający innego radcę prawnego, koordynujący pracę zespołu radców prawnych lub współpracujący z nim przy wykonywaniu zawodu, nie może naruszać ich niezależności w wykonywaniu zawodu poprzez merytoryczne ingerowanie w treść zajmowanego stanowiska co do prawa oraz samodzielności w prowadzeniu sprawy przed sądem lub innym organem orzekającym. Z kolei w myśl §10 Regulaminu, radca prawny pełniący funkcję koordynatora radców prawnych organizuje pracę zespołu radców prawnych. Działania koordynatora nie mogą naruszać samodzielności radców prawnych w świadczeniu pomocy prawnej (§10 ust. 1 Regulaminu). Radca prawny pełniący funkcję koordynatora powinien w szczególności: uzgodnić ze współpracującymi radcami prawnymi system rozdziału spraw i dbać o zgodny z ustaleniami rozdział zadań zawodowych; dbać o prawidłowy rozkład czasu pracy radców prawnych, uwzględniający potrzeby jednostki organizacyjnej oraz postanowienia U.r.p.; dbać o ustalenie planu urlopów uwzgledniającego potrzeby radców prawnych i jednostki organizacyjnej (§10 ust. 2 Regulaminu).

Z powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że radca prawny może pełnić funkcję koordynatora zespołu radców prawnych, przy czym jego rola ogranicza się wyłącznie do wykonywania czynności związanych z organizacją pracy zespołu radców prawnych zatrudnionych w jednostce organizacyjnej.

Podkreślenia wymaga, że radca prawny sprawujący kierownictwo nad innymi radcami prawnymi nie staje się ich przełożonym, w związku z czym nie jest uprawniony do wydawania poleceń służbowych pozostałym zatrudnionym w jednostce radcom prawnym. Nie może również ingerować merytorycznie w sposób wykonywania czynności zawodowych przez koordynowanych radców prawnych. Powyższe znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt III PK 109/14, LEX nr 1666025, w którym stwierdzono: Radca prawny koordynujący świadczenie pomocy prawnej w danej jednostce organizacyjnej nie jest uprawniony do merytorycznej ingerencji w sposób wykonywania zawodu przez innych radców, jeśli miałoby to naruszać ich niezależność. Zadaniem koordynatora zespołu nie jest więc wydawanie poleceń służbowych radcy prawnemu ani sprawowanie nadzoru lub kontroli nad czynnościami wykonywanymi przez radcę prawnego. Natomiast czynności koordynacyjne mogą niewątpliwie sprowadzać się do rozdzielania spraw pomiędzy poszczególnych radców prawnych celem ich załatwienia, czuwania nad zapewnieniem ciągłości obsługi prawnej, kontroli przestrzegania terminów procesowych i innych terminów przewidzianych dla załatwiania spraw, nadzoru nad obsługą administracyjną zespołu radców i prowadzeniem dokumentacji, decydowania o potrzebie uzyskania specjalistycznej konsultacji prawnej na zewnątrz itp.

Radca prawny na stanowisku nieradcowskim

Kwestia zatrudnienia osoby posiadającej prawo do wykonywania zawodu radcy prawnego na stanowisku „nieradcowskim”, w tym kierowniczym, była już przedmiotem stanowiska Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych w sprawie możliwości wykonywania zawodu radcy prawnego na stanowisku „nieradcowskim” w urzędzie jednostki samorządu terytorialnego z dnia 22 sierpnia 2019 r. Zachowuje ono co do zasady swoją aktualność także w przypadku zatrudnienia na takim stanowisku w korporacji.

Zgodnie z w/w stanowiskiem:

Osoba posiadająca prawo wykonywania zawodu radcy prawnego, która jest zatrudniona w jednostce organizacyjnej na stanowisku urzędniczym „nieradcowskim”, w tym kierowniczym, nawet jeśli na tym stanowisku realizuje na rzecz pracodawcy jakieś usługi prawnicze, nie wykonuje w ramach tego stosunku pracy zawodu radcy prawnego i nie korzysta z uprawnień określonych w ustawie o radcach prawnych, które przysługują wyłącznie w przypadku zatrudnienia na stanowisku pracy określonym jako stanowisko radcy prawnego,
Osoba, która posiada prawo wykonywania zawodu radcy prawnego, ale zdecydowała się zatrudnić na innym „nieradcowskim „stanowisku w jednostce organizacyjnej, nie powinna świadczyć tej jednostce całościowej obsługi prawnej. Do realizacji takich zadań przewidziane jest stanowisko radcy prawnego. Nie jest wykluczone wykonywanie przez osobę zatrudnioną w jednostce organizacyjnej na stanowisku „nieradcowskim” jakichś usług prawnych na rzecz tej jednostki, ale powinno to być znacznie ograniczone (biorąc pod uwagę przepisy prawa, interes pracodawcy oraz zasady lojalności i koleżeństwa obowiązujące w relacjach między członkami samorządu zawodowego), a w żadnym razie – jak wskazano powyżej – nie stanowi to wykonywania zawodu radcy prawnego.

Niezależnie od powyższego przyjęcie przez radcę prawnego pracy na stanowisku „nieradcowskim” nie implikuje co do zasady po stronie tego radcy konieczności zawieszania prawa do wykonywania zawodu.

Koszty zastępstwa procesowego dla radcy prawnego po ustaniu stosunku pracy

Ściągnięcie zasądzonych lub przyznanych kosztów zastępstwa sądowego po ustaniu stosunku pracy nie pozbawia radcy prawnego prawa do roszczenia o wypłatę wynagrodzenia dodatkowego, o którym mowa w art. 22(4) ust. 2 u.r.pr. Radca prawny wykonał bowiem swoją pracę (art. 80 kp), a pracodawca uzyskał środki na wypłacenie mu wynagrodzenia (ar. 22(4) ust. 2 u.r.pr.).

Czy radca prawny jest zawsze związany poleceniem służbowym?

Radca prawny nie może wikłać się w wykonywanie zadań lub funkcji, które uniemożliwiałyby wykonywanie czynności zawodowych w sposób niezależny albo w jakimkolwiek stopniu tę niezależność ograniczały. Wydaje się zatem, że udział radcy prawnego np. w zespole samorządowym powołanym np. m.in. do oceny wniosków o powierzeniu grantu będzie zagrażać zachowaniu niezależności radcy prawnego. Niezależność radcy prawnego oznacza jego wolność od wszelkich zewnętrznych wpływów. Natomiast w przypadku udziału w zespole samorządowym radca prawny byłby zobowiązany do wykonywania zadań zleconych przez inne osoby niebędące kierownikiem organu albo kierownikiem komórki lub jednostki organizacyjnej organu, w której radca prawny jest zatrudniony. Ponadto radca prawny byłby bezpośrednio zaangażowany w działania organu (ocenę wniosków o powierzeniu grantów). Decyzje podejmowane w ramach takiego zespołu będą traktowane jako decyzje organu, zaś uczestniczący w podejmowaniu tych decyzji radca prawny straci swoją zawodową odrębność. W takim przypadku jego rola w tym zespole będzie utożsamiana z działaniem samego organu.[5]

Niezależnie od powyższego, należy również zwrócić uwagę, że art. 7 ust. 3 KERP zakazuje radcy prawnemu niewłaściwego wywiązywania się z obowiązków zawodowych w celu spełniania oczekiwań pracodawcy (klienta). Innymi słowy, oczekuje się od radcy prawnego przestrzegania przepisów prawa w każdych warunkach, niezależnie od presji pracodawcy (klienta).

[1] Radca prawny wykonuje zawód w spółce:

cywilnej lub jawnej, w której wspólnikami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2020 r. poz. 823);
partnerskiej, w której partnerami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej;
komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej.

[2] Zob. T. Scheffler (red.), Ustawa o radcach prawnych. Komentarz, wyd. 2, 2022, Legalis / komentarz do art. 8 U.r.p., Nb 8.

[3] Zob. stanowisko Komisji Etyki i Wykonywania Zawodu Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 28 grudnia 2018 r.; https://kirp.pl/wp-content/uploads/2023/02/sk-28.12.2018-jl.pdf

[4] Tak: P. Skuczyński, Etyka adwokatów i radców prawnych, Warszawa 2016, Legalis.

[5] Por. opinię Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 28 czerwca 2018 r. w przedmiocie udziału radców prawnych w komisjach przetargowych; https://obsil.kirp.pl/wp-content/uploads/2018/08/Opinia-z-28-czerwca-2018-r.-r.-pr.-w-komisji-przetargowej.pdf