Łukasz Nykiel

1. Uwagi wstępne

29 maja 2026 r. Sejm uchwalił ustawę o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej[1] (dalej: „ustawa”), zamykając tym samym proces legislacyjny zainicjowany rządowym projektem wniesionym do Marszałka Sejmu 29 kwietnia 2026 r. (druk nr 2488). Ustawa stanowi implementację dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi[2] (dalej: „dyrektywa 2024/1069”), zwanych potocznie SLAPP (ang. Strategic Lawsuits Against Public Participation), której termin transpozycji upływał 7 maja 2026 r. Warto odnotować, że tytuł aktu uległ w toku prac parlamentarnych istotnej modyfikacji względem projektu skierowanego do pierwszego czytania. Projekt rządowy nosił bowiem tytuł „o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej”, natomiast w wersji uchwalonej doprecyzowano, że chodzi o ochronę „w postępowaniu cywilnym”, co trafnie oddaje wyłącznie procesowy charakter przyjętych rozwiązań.

Ustawa nie ingeruje w sferę materialnoprawną roszczeń, które w praktyce bywają wykorzystywane jako narzędzie tłumienia krytyki, w szczególności przepisy o ochronie dóbr osobistych (art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego). Ustawodawca świadomie ograniczył się do płaszczyzny procesowej, tworząc zestaw gwarancji proceduralnych i sankcji osadzonych w konstrukcji Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: „k.p.c.”). Poniżej omówiono najważniejsze rozwiązania w brzmieniu nadanym ustawą uchwaloną, ze wskazaniem – tam gdzie jest to istotne – różnic w stosunku do projektu skierowanego do pierwszego czytania oraz kontekstu wynikającego z dyrektywy 2024/1069 i uzasadnienia projektu.

2. Kontekst i cel regulacji

SLAPP polega na inicjowaniu postępowań sądowych – najczęściej przez podmioty dysponujące przewagą finansową, organizacyjną lub polityczną, takie jak korporacje, grupy interesu, politycy czy organy państwowe – wymierzonych w dziennikarzy, aktywistów, organizacje społeczne oraz inne osoby zabierające głos w sprawach publicznych. Rzeczywistym celem takich powództw nie jest ochrona praw powoda, lecz zastraszenie, uciszenie i zniechęcenie pozwanego do dalszego udziału w debacie publicznej. Charakterystyczny dla tych spraw jest tzw. efekt mrożący (chilling effect), prowadzący do autocenzury i rezygnacji z aktywności obywatelskiej z obawy przed kosztownym i długotrwałym procesem.

Skala problemu w Polsce jest znacząca. Zgodnie z danymi przywołanymi w uzasadnieniu projektu, pochodzącymi z raportu koalicji CASE (Coalition Against SLAPPs in Europe), od 2010 roku w Polsce odnotowano 135 spraw uznanych za strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej, co jest najwyższą liczbą tego rodzaju spraw karnych i cywilnych spośród wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej. Do końca 2023 roku większość wniesionych spraw stanowiły pozwy cywilne (64,3%), a przeważająca część postępowań SLAPP w Europie (90,6%) miała wymiar wyłącznie krajowy. Ta ostatnia okoliczność ma kluczowe znaczenie dla oceny przyjętego modelu implementacji. Dyrektywa 2024/1069 odnosi się bowiem wyłącznie do spraw o skutkach transgranicznych, tymczasem polski ustawodawca – dostrzegając wewnątrzkrajowy charakter większości rodzimych SLAPP – zdecydował się rozszerzyć zakres ochrony również na sprawy pozbawione elementu transgranicznego. Rozwiązanie to należy ocenić jako trafne i realizujące rzeczywisty cel dyrektywy 2024/1069, którym jest skuteczna ochrona uczestników debaty publicznej.

Formułując przepisy, projektodawca uwzględnił również wytyczne zawarte w zaleceniu CM/Rec(2024)2 Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczącej przeciwdziałania SLAPP, co przemawia za odczytywaniem przepisów ustawy w sposób spójny z europejskimi standardami ochrony wolności wypowiedzi, prawa do informacji oraz udziału obywateli w życiu publicznym.

Dyrektywa 2024/1069 ustanawia jedynie normy minimalne, pozostawiając państwom członkowskim dobór konkretnych środków zapewniających osiągnięcie zakładanych rezultatów. Zakłada ona trzy podstawowe grupy gwarancji proceduralnych: możliwość złożenia przez pozwanego wniosku o zabezpieczenie szacunkowych kosztów postępowania, wniosku o oddalenie na wczesnym etapie oczywiście bezzasadnego roszczenia oraz wniosku o zastosowanie dalszych środków ochrony prawnej, a także rozpatrywanie tych wniosków w trybie przyspieszonym. Polski ustawodawca zrealizował te założenia, osadzając poszczególne instrumenty w konstrukcji k.p.c. i uzupełniając je o rozwiązania krajowe, w tym o rozszerzenie ochrony na sprawy pozbawione elementu transgranicznego oraz o samodzielny katalog przesłanek oceny charakteru powództwa. W dotychczasowym stanie prawnym brakowało spójnego mechanizmu przeciwdziałania SLAPP, a osoby i organizacje zaangażowane w działania na rzecz demokracji czy praw człowieka były narażone na obciążenie finansowe związane z obroną, co skutecznie ograniczało ich aktywność.

3. Zakres przedmiotowy i definicja debaty publicznej

W art. 1 ust. 1 ustawa reguluje środki ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej przed roszczeniami dochodzonymi w postępowaniach w sprawach cywilnych, zmierzającymi wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, w tym przed roszczeniami oczywiście bezzasadnymi oraz przed czynnościami procesowymi stanowiącymi nadużycie prawa procesowego. Ustawy nie stosuje się do postępowań przewidzianych w art. 111 Kodeksu wyborczego[3] (tzw. procesów wyborczych), co uzasadniono ich szczególnym, przyspieszonym trybem oraz tym, że komitety wyborcze z natury rzeczy dysponują fachową pomocą prawną. W zakresie nieuregulowanym stosuje się przepisy k.p.c.

Podstawowe znaczenie dla stosowania ustawy ma zawarta w art. 2 ustawy definicja legalna „debaty publicznej”, spójna z definicją zawartą w art. 4 pkt 1 dyrektywy 2024/1069. Projektodawca przyjął szerokie ujęcie tego pojęcia, obejmujące wszelkie wypowiedzi lub inne działania podejmowane w ramach wykonywania prawa do wolności wypowiedzi i informacji, wolności twórczości artystycznej i nauki, wolności zgromadzeń i zrzeszania się, a także – co dodano w toku prac parlamentarnych – wolności sumienia i religii, o ile pozostają one w związku ze sprawą mogącą budzić uzasadnione zainteresowanie społeczne. Ustawodawca wskazał otwarty (przykładowy) katalog obszarów, których taka sprawa może dotyczyć, obejmujący m.in. prawa podstawowe, zdrowie publiczne, bezpieczeństwo, środowisko lub klimat, działania osób pełniących funkcje publiczne, postępowania przed organami stanowiącymi prawo, wykonawczymi i sądowymi, a także podejrzenie popełnienia przestępstwa, wykroczenia lub czynu zagrożonego administracyjną karą pieniężną. Otwarty charakter katalogu pozwala uwzględniać dynamicznie zmieniające się formy komunikacji i partycypacji społecznej.

4. Kaucja na zabezpieczenie kosztów procesu

Pierwszym instrumentem ochrony procesowej, implementującym art. 10 dyrektywy 2024/1069, jest przewidziana w art. 3 ustawy możliwość zobowiązania powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Sąd orzeka o tym na wniosek pozwanego, uwzględniając interesy stron, jeżeli pozwany uprawdopodobni, że wytoczenie powództwa zmierza wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. Konstrukcja ta oznacza istotne przesunięcie ciężaru procesowego, gdyż dla uzyskania kaucji wystarczające jest uprawdopodobnienie charakteru powództwa jako SLAPP, po czym to powód powinien wykazać, że jego roszczenie nie stanowi nadużycia.

Wysokość kaucji musi odpowiadać przewidywanej kwocie zwrotu kosztów procesu, o których mowa w art. 14 ustawy (a więc obejmujących pełne, realne koszty obrony), jednak bez uwzględnienia kosztów powództwa wzajemnego. Ustawa gwarantuje szybkość rozpoznania. Sąd rozstrzyga wniosek w terminie dwóch tygodni od dnia jego złożenia, a termin do złożenia kaucji nie może przekraczać miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia. Jeżeli w toku sprawy okaże się, że kaucja nie wystarcza na zabezpieczenie kosztów, pozwany może żądać kaucji dodatkowej. Na postanowienie w przedmiocie kaucji przysługuje zażalenie, także wówczas, gdy wydał je sąd drugiej instancji. Sankcją za bezskuteczny upływ terminu do złożenia kaucji jest odrzucenie pozwu, przy czym sąd orzeka o kosztach jak w przypadku cofnięcia pozwu, z uwzględnieniem art. 14 ustawy. Jak podkreślono w uzasadnieniu, samo wydanie postanowienia o kaucji nie przesądza o ostatecznym charakterze powództwa, lecz jedynie dopuszcza możliwość, że ma ono cel wskazany w ustawie.

5. Udział organizacji pozarządowych

Artykuł 4 ustawy, implementujący art. 9 dyrektywy 2024/1069, rozszerza – względem ogólnej zasady z art. 61 k.p.c. – możliwość udziału organizacji pozarządowych w postępowaniu. Do toczącego się procesu mogą przystąpić, za pisemną zgodą pozwanego, organizacje pozarządowe, które w zakresie swoich zadań statutowych mają ochronę wolności słowa lub osób uczestniczących w debacie publicznej, jak również organizacje, których zadania statutowe obejmują przedmiot debaty publicznej, w związku z którą toczy się postępowanie (np. w sprawie dotyczącej ochrony środowiska – organizacja ekologiczna). Organizacje niebędące uczestnikami sprawy mogą ponadto przedstawiać sądowi istotne dla sprawy informacje lub pogląd wyrażony w uchwale bądź oświadczeniu ich należycie umocowanych organów. Pojęcie organizacji pozarządowej należy rozumieć tak samo jak na gruncie k.p.c. Rozwiązanie to wzmacnia pozycję pozwanego, zapewniając mu wsparcie merytoryczne i organizacyjne, a uzależnienie przystąpienia od pisemnej zgody pozwanego chroni jego autonomię procesową.

6. Kryteria kwalifikacji powództwa jako SLAPP

Kluczową rolę w praktyce stosowania ustawy będzie odgrywał jej art. 5, ustanawiający otwarty katalog przesłanek, którymi sąd kieruje się przy ocenie, czy postępowanie zmierza wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. Sąd może dokonać takiej oceny z urzędu lub na wniosek pozwanego. Wśród przesłanek ustawodawca wymienił w szczególności nieproporcjonalność żądania lub nadmierny albo nieuzasadniony charakter roszczenia (np. żądanie bardzo wysokiego zadośćuczynienia za naruszenie o marginalnym charakterze), wszczynanie przez powoda lub podmioty z nim powiązane wielu postępowań opartych na tych samych faktach lub dotyczących tego samego przedmiotu debaty, zachowanie powoda przed wszczęciem i w toku postępowania skierowane przeciwko uczestnikom debaty publicznej, zwłaszcza grożenie lub zastraszanie, podejmowanie czynności procesowych w złej wierze, w tym działanie na zwłokę oraz celowy wybór niekorzystnego dla pozwanego miejsca wytoczenia powództwa, wykorzystywanie przewagi finansowej, wpływów politycznych lub wpływów na społeczeństwo w celu wywierania presji, wytoczenie powództwa przeciwko osobie fizycznej zamiast przeciwko jednostce organizacyjnej, w której osoba ta działa, a także uporczywe odmawianie skorzystania z pozasądowych sposobów rozstrzygania sporów.

Jak wyjaśniono w uzasadnieniu, wskazane przesłanki nie muszą występować łącznie – im więcej z nich zachodzi lub im bardziej rażące jest zachowanie powoda, tym większe prawdopodobieństwo zakwalifikowania sprawy jako SLAPP. Istotną gwarancją procesową jest reguła z art. 5 ust. 2 ustawy, zgodnie z którą o możliwości uznania postępowania za zmierzające do stłumienia debaty publicznej uprzedza się strony obecne na posiedzeniu, co pozwala im zająć stanowisko przed wydaniem rozstrzygnięcia.

7. Trzy warianty reakcji sądu

Konstrukcyjną osią ustawy są trzy sposoby reakcji sądu na powództwo o charakterze SLAPP, różnicowane w zależności od stopnia bezzasadności roszczenia oraz tego, czy stłumienie debaty stanowi wyłączny, czy jedynie główny cel powoda. We wszystkich trzech wariantach aktualizują się sankcje kosztowe i finansowe przewidziane w art. 13 i art. 14 ustawy.

Wariant pierwszy dotyczy powództw oczywiście bezzasadnych (rozdział 2, art. 6-8 ustawy). Jeżeli z treści pozwu, załączników, okoliczności sprawy oraz faktów znanych sądowi z urzędu (art. 228 k.p.c.) wynika oczywista bezzasadność powództwa, stosuje się odpowiednio przepisy art. 1911 § 2-4 oraz art. 3911 k.p.c., ze zmianami wynikającymi z ustawy. Jak trafnie zauważono w uzasadnieniu, instytucja ta nie jest nowa dla polskiego porządku prawnego, jednak dotychczasowa praktyka stosowania art. 1911 k.p.c. była wąska. Wyraźne odesłanie do niej w ustawie o przeciwdziałaniu SLAPP ma sprzyjać wykształceniu jednolitych zasad jej stosowania. Istotną nowością jest to, że powództwo może zostać oddalone jako oczywiście bezzasadne również na wniosek pozwanego. W takim przypadku powód jest obowiązany wskazać okoliczności uzasadniające powództwo, pozwalające sądowi na ocenę, czy nie jest ono oczywiście bezzasadne, a jeżeli wniosek został złożony poza rozprawą – przewodniczący wyznacza powodowi termin do złożenia pisma przygotowawczego w celu przedstawienia stanowiska co do tego wniosku (art. 7 ust. 1 ustawy). Czynności podejmuje się tak, aby oddalenie nastąpiło nie później niż trzy miesiące od dnia wniesienia pozwu, a jeżeli wniosek złożył pozwany – nie później niż trzy miesiące od dnia jego złożenia (art. 7 ust. 2 ustawy). W razie oddalenia powództwa jako oczywiście bezzasadnego sąd stwierdza w sentencji wyroku, że jego wytoczenie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej (art. 8 ustawy).

Wariant drugi obejmuje powództwa stanowiące nadużycie prawa procesowego (rozdział 3, art. 9-11 ustawy). Jeżeli wyłącznym celem wytoczenia powództwa jest stłumienie, ograniczenie, zakłócenie debaty publicznej lub szykanowanie za udział w niej, sąd może w każdym stanie sprawy uznać jego wytoczenie za nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c. i odrzucić pozew. Ustawodawca przewidział przy tym gwarancje dla pozwanego. Po wdaniu się w spór co do istoty sprawy sąd, przed wydaniem postanowienia o odrzuceniu pozwu, uprzedza strony i wyznacza im termin do złożenia pisma przygotowawczego, a odrzucenie pozwu nie jest dopuszczalne, jeżeli pozwany zażąda wydania wyroku (art. 10 ustawy). Rozwiązanie to ma dla pozwanego istotne znaczenie, gdyż uzyskanie merytorycznego rozstrzygnięcia korzysta z powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) i uniemożliwia ponowne wniesienie identycznego powództwa. Odrzucając pozew albo oddalając powództwo w tym trybie, sąd stwierdza w sentencji, że jego wytoczenie zmierzało wyłącznie do stłumienia debaty publicznej (art. 11 ustawy).

Wariant trzeci, uregulowany w rozdziale 4 (art. 12 ustawy), obejmuje pozostałe powództwa, co do których nie zachodzą podstawy zastosowania rozdziałów 2 lub 3, lecz sąd uznaje, że ich wytoczenie zmierzało głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. W takim wypadku, oddalając powództwo w całości albo w części, sąd stwierdza to w sentencji wyroku. Co istotne – i zgodne z motywem 29 dyrektywy 2024/1069 – wariant ten obejmuje również częściowe oddalenie powództwa, co oznacza, że dla uznania postępowania za nadużycie roszczenie nie musi być bezzasadne w całości.

8. Nowelizacja art. 41 k.p.c.

Z opisanymi rozwiązaniami ściśle wiąże się jedyna zmiana o charakterze systemowym wprowadzana poza samą ustawą, tj. przewidziana w art. 18 ustawy nowelizacja art. 41 k.p.c., polegająca na dodaniu zdania drugiego w brzmieniu: „Czynność procesowa strony lub uczestnika postępowania stanowiąca nadużycie prawa procesowego jest niedopuszczalna, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej”. Zmiana ta doprecyzowuje skutki dokonania czynności stanowiącej nadużycie prawa procesowego i pozwala jednoznacznie przesądzić, że sankcją może być odrzucenie pozwu. W uzasadnieniu określono ją obrazowo jako „kropkę nad i”. W ocenie wnioskodawcy wprawdzie niedopuszczalność takich czynności można było wyprowadzać już de lege lata z art. 41 k.p.c., jednak wobec wrażliwości materii i wątpliwości judykatury wyraźne przesądzenie tej kwestii eliminuje potencjalne rozbieżności i domyka koncepcję nadużycia prawa procesowego. Wskazanie „niedopuszczalności” jako konsekwencji wpisuje się w siatkę pojęciową sankcji procesowych k.p.c.

9. Sankcje: grzywna, publikacja wyroku i zwrot kosztów

Rozdział 5 (art. 13 i art. 14 ustawy) przewiduje dolegliwe sankcje wobec powoda oraz szczególne zasady zwrotu kosztów na rzecz pozwanego. Zgodnie z art. 13 ustawy, implementującym art. 15 dyrektywy 2024/1069, w razie odrzucenia pozwu z przyczyn wskazanych w art. 9 albo oddalenia powództwa w całości lub części i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia debaty publicznej, sąd może – z urzędu lub na wniosek pozwanego bądź uczestniczącej w sprawie organizacji pozarządowej – nałożyć na powoda grzywnę do 20-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza gdy powód wykorzystuje znaczącą przewagę (w tym ekonomiczną) nad pozwanym lub gdy jego zamiarem było, by wytoczenie powództwa wiązało się dla pozwanego ze szczególnie dotkliwymi skutkami, grzywna może zostać podwyższona do 100-krotności takiego wynagrodzenia. Nakładając grzywnę, sąd bierze pod uwagę okoliczności sprawy, w tym sytuację majątkową powoda oraz istotność sprawy będącej przedmiotem debaty. Dla zapobieżenia obchodzeniu ustawy przez wycofanie się z procesu przepis ten stosuje się odpowiednio, jeżeli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew (art. 13 ust. 2 ustawy). Rozwiązanie to realizuje wymóg art. 8 dyrektywy 2024/1069.

Drugą sankcją jest przewidziana w art. 13 ust. 3 ustawy możliwość nałożenia na powoda – w razie oddalenia powództwa w całości albo części i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało do stłumienia debaty publicznej – obowiązku opublikowania sentencji wyroku na jego koszt, z oznaczeniem miejsca i czasu publikacji. Na postanowienie o nałożeniu grzywny oraz o obowiązku publikacji powodowi przysługuje zażalenie, o ile nie składa środka zaskarżenia co do istoty sprawy.

Szczególne znaczenie praktyczne ma art. 14 ustawy, implementujący art. 14 dyrektywy 2024/1069 i przełamujący ogólne, limitowane zasady zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. W zwykłym trybie, w sprawach o ochronę dóbr osobistych, zwrot kosztów zastępstwa jest ograniczony stawkami rozporządzenia (przy sześciokrotności stawki podstawowej – do kwoty rzędu 4320 zł), co – jak wskazano w uzasadnieniu – nie odzwierciedla realnych kosztów skutecznej obrony przed SLAPP, mogącej wymagać zaangażowania większej liczby pełnomocników, tłumaczeń czy opinii. Dlatego w razie odrzucenia pozwu z przyczyn wskazanych w art. 9 ustawy albo oddalenia powództwa i stwierdzenia, że postępowanie zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia debaty publicznej, sąd – na wniosek pozwanego złożony wraz ze spisem kosztów i rachunkami – zasądza zwrot poniesionych kosztów zastępstwa procesowego w pełnej wysokości, chyba że koszty te są nadmierne. Zasady te stosuje się odpowiednio także w razie skutecznego cofnięcia pozwu. Rozwiązanie to należy uznać za jeden z najistotniejszych instrumentów realnego wyrównania szans procesowych słabszej strony.

10. Jurysdykcja krajowa i działania informacyjne

Rozdział 6 (art. 15 ustawy), stanowiący implementację art. 17 dyrektywy 2024/1069, poszerza jurysdykcję krajową sądów polskich. Sprawy o naprawienie szkody wyrządzonej na skutek wszczęcia w państwie niebędącym państwem członkowskim Unii Europejskiej postępowania sądowego, które zmierza lub zmierzało wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej, należą do jurysdykcji krajowej sądów polskich także wtedy, gdy powód ma miejsce zamieszkania lub siedzibę w Polsce. Mechanizm ten służy nie tylko dostępowi do sądu, lecz pełni również funkcję prewencyjną, zniechęcając do inicjowania represyjnych pozwów w jurysdykcjach zagranicznych wobec uczestników polskiej debaty publicznej. Warto zaznaczyć, że – jak wynika z uzasadnienia – projektodawca świadomie odstąpił od materialnoprawnego uregulowania w ustawie samych roszczeń odszkodowawczych z tytułu szkody wyrządzonej przez SLAPP, uznając, że wprowadzenie dodatkowego etapu badania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej mogłoby wydłużyć postępowanie i osłabić jego szybkość. Roszczenia takie mogą być dochodzone na zasadach ogólnych Kodeksu cywilnego w odrębnym postępowaniu. Ustawa zapewnia natomiast pozwanemu już na etapie procesu uznanego za SLAPP zwrot pełnych i realnych kosztów obrony.

Rozdział 7 (art. 16 i art. 17 ustawy), wdrażający art. 19 dyrektywy 2024/1069, nakłada obowiązki informacyjne. Minister Sprawiedliwości publikuje w Biuletynie Informacji Publicznej informacje o dostępnych gwarancjach proceduralnych, środkach ochrony prawnej i wsparciu (w tym o możliwości uzyskania pomocy prawnej oraz zwolnienia od kosztów sądowych) oraz o kampaniach informacyjnych dotyczących ochrony debaty publicznej. Z kolei właściwy sąd zamieszcza, po anonimizacji, w portalu orzeczeń sądów powszechnych orzeczenia pierwszej i drugiej instancji, w których stwierdzono, że wytoczenie powództwa zmierzało do stłumienia debaty publicznej, wraz z uzasadnieniem, o ile je sporządzono.

11. Przepisy przejściowe i wejście w życie

Zgodnie z art. 19 przepisy ustawy stosuje się do postępowań wszczętych od dnia jej wejścia w życie. Odmienną i celowo przyjętą regułę intertemporalną zastosowano jednak do znowelizowanego art. 41 k.p.c. W postępowaniach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia ustawy w życie przepis ten, w brzmieniu nadanym ustawą, stosuje się do czynności procesowych podjętych po tym dniu. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu, wynika to z zasady bezpośredniego stosowania nowych przepisów procesowych we wszystkich sprawach będących w toku. Ustawa weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia; krótkie vacatio legis podyktowane było koniecznością terminowej transpozycji dyrektywy 2024/1069 oraz potrzebą szybkiego udostępnienia ochrony jej adresatom.

12. Podsumowanie

Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej wprowadza do polskiego porządku prawnego kompleksowy, choć wyłącznie procesowy, mechanizm przeciwdziałania strategicznym powództwom zmierzającym do stłumienia debaty publicznej. Na jej pozytywną ocenę zasługują przede wszystkim: rozszerzenie ochrony poza sprawy transgraniczne na postępowania czysto krajowe, co odpowiada rzeczywistej strukturze polskich SLAPP, trójstopniowy, elastyczny model reakcji sądu, różnicujący środki w zależności od stopnia bezzasadności roszczenia i celu powoda, realne wyrównanie szans procesowych przez instytucję kaucji oraz zwrot pełnych kosztów obrony, a także dolegliwe, lecz zaskarżalne sankcje pełniące funkcję prewencyjną. Na tle projektu skierowanego do pierwszego czytania ustawa uchwalona jest dojrzalsza redakcyjnie i szersza zakresowo: doprecyzowano jej tytuł, poszerzono definicję debaty publicznej o wolność sumienia i religii, a całość rozwiązań osadzono konsekwentnie w płaszczyźnie procesowej.

W mojej ocenie na szczególne podkreślenie zasługuje staranne wyważenie przez ustawodawcę dwóch dóbr: skutecznej ochrony uczestników debaty publicznej oraz konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Rozwiązania takie jak obowiązek uprzedzenia stron o zamiarze odrzucenia pozwu, wyznaczanie terminów na złożenie pism przygotowawczych, dopuszczalność żądania przez pozwanego wydania wyroku zamiast odrzucenia pozwu czy szeroka zaskarżalność postanowień świadczą o świadomym dążeniu do tego, by nowe instrumenty nie stały się w rękach nieuczciwego pozwanego narzędziem ograniczania prawa do sądu po stronie powoda dochodzącego rzeczywiście uzasadnionych roszczeń. Rzeczywista skuteczność ustawy będzie zależeć w znacznej mierze od praktyki orzeczniczej, w szczególności od tego, na ile sądy będą sięgały po instytucję powództwa oczywiście bezzasadnego oraz po pełny zwrot kosztów obrony. Wyraźne odesłania ustawowe i obowiązek publikacji orzeczeń w portalu orzeczeń sądów powszechnych powinny sprzyjać wykształceniu jednolitej i przewidywalnej linii orzeczniczej, a tym samym realnemu ograniczeniu efektu mrożącego, który dotąd towarzyszył uczestnikom polskiej debaty publicznej.

Łukasz Nykiel
legislator w Biurze Legislacyjnym Kancelarii Sejmu,
radca prawny w OIRP w Warszawie

[1] Dz. U. poz. 830.
[2] Dz. Urz. UE L, 2024/1069, 16.4.2024.
[3] Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. z 2025 r. poz. 365, ze zm.).