Barbara Haładyj

1. Wprowadzenie

Dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji (Artificial Intelligence, AI) stwarza nowe możliwości dla administracji publicznej, wymiaru sprawiedliwości oraz sektora prywatnego, ale jednocześnie może wiązać się z zagrożeniami dla praw człowieka, demokratycznych procesów decyzyjnych oraz zasad państwa prawa. W odpowiedzi na te wyzwania Rada Europy opracowała metodologię HUDERIA (Human Rights, Democracy and Rule of Law Impact Assessment), służącą do identyfikacji, oceny oraz ograniczania ryzyk związanych z wykorzystaniem systemów AI[1]. Celem artykułu jest przedstawienie założeń HUDERIA, analiza jej miejsca w europejskim systemie regulacji sztucznej inteligencji oraz ocena znaczenia tej metodologii dla zapewnienia zgodności systemów AI z wartościami demokratycznymi chronionymi w europejskim systemie praw człowieka. Artykuł opiera się na analizie dokumentów Rady Europy, literatury przedmiotu oraz – w ograniczonym zakresie – aktualnych regulacji unijnych.

Aktualnie systemy AI uczestniczą coraz częściej w procesach rekrutacyjnych, analizie danych medycznych, zarządzaniu ruchem, systemach scoringowych (np. w bankowości), wymiarze sprawiedliwości oraz funkcjonowaniu administracji publicznej. W literaturze wskazuje się, że systemy AI mogą prowadzić do dyskryminacji algorytmicznej, ograniczenia prawa do prywatności, manipulacji informacyjnej czy naruszenia prawa do rzetelnego procesu[2]. Wraz ze wzrostem świadomości tego typu zagrożeń Rada Europy przyjęła Konwencję ramową w sprawie sztucznej inteligencji oraz praw człowieka, demokracji i praworządności[3], której praktycznym instrumentem wdrożeniowym stała się metodologia HUDERIA[4].

2. Geneza metodologii HUDERIA

Zadaniem Rady Europy jest zapewnienie, aby prawa człowieka, demokracja i praworządność były przestrzegane, chronione i promowane w środowisku cyfrowym. Konwencja ramowa Rady Europy w sprawie sztucznej inteligencji oraz praw człowieka, demokracji i praworządności („Konwencja ramowa”) jest pierwszym międzynarodowym, prawnie wiążącym traktatem dotyczącym tej problematyki. Została otwarta do podpisu 5 września 2024 r. i ma na celu zapewnienie, by działania podejmowane w ramach cyklu życia systemów sztucznej inteligencji były w pełni zgodne z prawami człowieka, demokracją i praworządnością, a jednocześnie sprzyjały postępowi technologicznemu i innowacjom. Polska nie podpisała Konwencji ramowej jako samodzielna strona. Konwencja została natomiast podpisana przez Unię Europejską 5 września 2024 r. w imieniu państw członkowskich UE podczas nieformalnej konferencji ministrów sprawiedliwości państw członkowskich Rady Europy w Wilnie. Konwencja ramowa jest zgodna z prawem Unii Europejskiej, a w szczególności z unijnym aktem w sprawie sztucznej inteligencji („AI Act”)[5], będącym pierwszym na świecie kompleksowym rozporządzeniem regulującym systemy sztucznej inteligencji.[6].

Konwencja ramowa została przyjęta przez Komitet Ministrów Rady Europy podczas 133. sesji ministerialnej w Strasburgu 17 maja 2024 r. Negocjacje w sprawie traktatu prowadziło 46 państw członkowskich Rady Europy, Unia Europejska oraz 11 państw niebędących członkami Rady Europy (Argentyna, Australia, Kanada, Kostaryka, Stolica Apostolska, Izrael, Japonia, Meksyk, Peru, Stany Zjednoczone Ameryki i Urugwaj). Wkład 68 międzynarodowych przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego, środowisk akademickich, przemysłu i innych organizacji międzynarodowych zapewnił kompleksowe i inkluzywne podejście.

Celem Konwencji ramowej jest wypełnienie ewentualnych luk prawnych wynikających z szybkiego postępu technologicznego. W celu zachowania aktualności regulacji Konwencja ramowa nie reguluje kwestii technologicznych i ma zasadniczo charakter neutralny pod względem technologicznym. Przewidziano w niej jednak mechanizm monitorowania, czyli Konferencję Stron, złożoną z oficjalnych przedstawicieli Stron Konwencji, której zadaniem jest ustalenie, w jakim stopniu jej postanowienia są wdrażane.

HUDERIA (Human Rights, Democracy and the Rule of Law Impact Assessment) to metodyka opracowana przez Komitet ds. Sztucznej Inteligencji Rady Europy (Committee on Artificial Intelligence – CAI), przy wsparciu ekspertów, w szczególności zespołu z Alan Turing Institute. Metodologia ta pełni funkcję narzędzia wspierającego wdrażanie Konwencji ramowej, dlatego jej podstawowym celem jest zapewnienie, aby projektowanie, wdrażanie i wykorzystywanie systemów AI pozostawało zgodne z zasadami ochrony praw człowieka, demokracji i rządów prawa[7]. HUDERIA obejmuje dwa komplementarne elementy: samą metodologię oceny ryzyka i wpływu oraz model COBRA (Context-Based Risk Analysis), służący do analizy kontekstu wdrażania systemu AI.

Literatura poświęcona HUDERIA jest jeszcze stosunkowo skromna, ponieważ Komitet Ministrów Rady Europy zatwierdził metodologię HUDERIA 26 lutego 2025 r., a model HUDERIA – COBRA – 25 lutego 2026 r. Dlatego głównym źródłem wiedzy o nich są materiały wyjaśniające publikowane przez Komitet ds. Sztucznej Inteligencji (CAI).

3. Czym jest HUDERIA – schemat i aspekty formalne

HUDERIA stanowi zaawansowane i kompletne narzędzie wspierające odpowiedzialne zarządzanie AI. Autorzy HUDERIA wyraźnie wskazują, że metodologia opiera się na rozwijanych wcześniej koncepcjach oceny ryzyka dla praw człowieka, takich jak skala szkody, zakres oddziaływania, prawdopodobieństwo, odwracalność skutków. Proponowane podejście składa się z dwóch uzupełniających się elementów: metodologii HUDERIA, która określa ustrukturyzowane podejście do oceny ryzyka i wpływu, oraz modelu HUDERIA: analizy ryzyka opartej na kontekście (COBRA – Context-Based Risk Analysis), która wspiera systematyczne gromadzenie i mapowanie informacji dotyczących kontekstu, projektu i wdrożenia systemu sztucznej inteligencji w celu zidentyfikowania potencjalnych zagrożeń oraz określenia odpowiednich środków zarządzania i ograniczania ryzyka.

W odróżnieniu od wcześniejszych instrumentów regulacyjnych metodologia ta nie koncentruje się wyłącznie na aspektach technicznych lub bezpieczeństwie systemów. Jej punktem wyjścia jest człowiek oraz wpływ technologii na funkcjonowanie demokratycznego społeczeństwa.

Metodologia HUDERIA oraz model HUDERIA – COBRA, stanowią samodzielne, niewiążące prawnie wytyczne. Strony Konwencji ramowej mają swobodę korzystania z nich lub dostosowywania ich, w całości lub w części, w celu opracowania nowych podejść do oceny ryzyka lub udoskonalenia istniejących, zgodnie z obowiązującym prawem. HUDERIA łączy ogólne wytyczne (metodologię HUDERIA) z elastycznością pozwalającą na dostosowanie, przedstawiając ogólne koncepcje, procesy i elementy służące do oceny ryzyka i wpływu systemów sztucznej inteligencji na prawa człowieka, demokrację i praworządność. Na bardziej szczegółowym poziomie (model HUDERIA) oferuje materiały pomocnicze, takie jak narzędzia i skalowalne zalecenia, które mają ułatwić wdrażanie i służyć jako źródło informacji dla szerszych podejść do zarządzania ryzykiem.

Zarówno metodologia HUDERIA, jak i model HUDERIA zapewniają elastyczność pozwalającą na dostosowanie do różnorodnych kontekstów, potrzeb i możliwości. Określają one cele, zasady i zadania, pozostawiając jednocześnie swobodę w wyborze sposobów ich realizacji oraz oferując szeroki wachlarz opcji w zakresie polityki i zarządzania, które można dostosować do konkretnych okoliczności.

 4. Czego można oczekiwać od metodologii HUDERIA?

HUDERIA proponuje podejście społeczno-techniczne, parte na analizie kontekstu. Oznacza to, że ryzyko jest rozpatrywane nie tylko pod kątem technicznym, ale także w kontekście prawnym, społecznym, gospodarczym i kulturowym. Metodologia zakłada również elastyczność i skalowalność, dzięki którym metodologia może być dostosowana do kontekstu, skali i potrzeb. Jej zastosowanie pozwala uniknąć nadmiernego obciążenia w przypadku systemów o niskim ryzyku, ponieważ metodologia oferuje tzw. proporcjonalną interwencję (do poziomu ryzyka). Nacisk kładziony jest na dokumentowanie procesu, angażowanie interesariuszy oraz przydzielanie ról i obowiązków, wobec czego projektodawca ma możliwość zagwarantować przy jej pomocy przejrzystość, inkluzywność i odpowiedzialność. Jej wpływ nie kończy się z momentem wdrożenia systemu, gdyż przewiduje (i wymaga) powtarzalny przegląd, do którego służą wytyczne dotyczące monitorowania i aktualizacji działań związanych z oceną i ograniczaniem ryzyka w miarę zmian czynników rzeczywistych i otoczenia. HUDERIA wspiera pozytywne skutki wdrożenia systemu ponieważ identyfikuje nie tylko rzeczywiste skutki i niezamierzone konsekwencje, czyli ryzyka, ale także możliwości ochrony i promowania praw człowieka, demokracji oraz praworządności.

5. HUDERIA a ochrona praw człowieka

Jednym z najważniejszych celów HUDERIA jest ochrona praw człowieka podczas całego cyklu życia systemu AI. Dokumentacja Rady Europy podkreśla, że metodologia ma wspierać identyfikację i ograniczanie ryzyk związanych z naruszeniem praw podstawowych. Szczególne znaczenie mają następujące prawa: prawo do prywatności, zakaz dyskryminacji, wolność wypowiedzi, wolność zrzeszania się, prawo do skutecznego środka odwoławczego oraz prawo do rzetelnego procesu. W przypadku systemów AI wykorzystywanych w usługach prawniczych szczególnym wyzwaniem pozostaje znalezienie równowagi między efektywnością systemów AI a ochroną prywatności jednostek, w szczególności w kontekście poufności relacji prawnika z klientem[8].

Dodatkowo metodologia HUDERIA zwraca uwagę na konieczność zapewnienia przejrzystości działania systemów AI oraz możliwości skutecznego zakwestionowania ich wyników przez osoby, których dotyczą. Transparentność systemów pozostaje więc kluczowa dla realizacji prawa do informacji oraz prawa do skutecznego środka odwoławczego. HUDERIA podkreśla, że administratorzy systemów AI powinni wdrażać mechanizmy umożliwiające wyjaśnienie podstaw decyzji podejmowanych przez algorytmy, a także zapewniać użytkownikom dostęp do procedur umożliwiających zgłaszanie zastrzeżeń i żądanie ponownej oceny. W praktyce oznacza to konieczność projektowania systemów w sposób uwzględniający zarówno wymogi techniczne, jak i gwarancje procesowe, które chronią jednostkę przed arbitralnością i nieprzejrzystością działania sztucznej inteligencji.

Przykładowo, zastosowanie systemu AI w procesach rekrutacyjnych może prowadzić do automatycznego wykluczania określonych grup społecznych. Podobnie, wykorzystanie AI przez organy wymiaru sprawiedliwości może wpływać na realizację prawa do sądu i zasadę równości stron. HUDERIA wychodzi z założenia, że takie zagrożenia powinny być identyfikowane jeszcze przed wdrożeniem systemu AI, a następnie podlegać stałemu monitorowaniu.

6. Demokracja jako przedmiot ochrony

Nowatorskim elementem HUDERIA jest rozszerzenie oceny ryzyka poza klasyczne prawa człowieka i objęcie nią także aspektów demokratycznych. Rada Europy wskazuje, że systemy AI mogą wpływać na funkcjonowanie demokracji poprzez: manipulację informacją, dezinformację, mikrotargetowanie polityczne, ograniczanie pluralizmu informacyjnego, wpływanie na procesy wyborcze. Dlatego, wychodząc z przekonania, że ochrona demokracji stanowi samodzielną wartość wymagającą szczególnego zabezpieczenia w erze cyfrowej, zaproponowano, aby HUDERIA zapewniała uwzględnienie skutków społecznych i politycznych działania systemów AI.

Dla realizacji powyższych celów przewidziano w metodologii HUDERIA konieczność zapewnienia, aby systemy AI nie prowadziły do osłabienia debaty publicznej czy ograniczenia pluralizmu informacyjnego. Sztuczna inteligencja wykorzystywana do moderowania treści, profilowania użytkowników czy kształtowania przekazu politycznego może wpływać na dostęp obywateli do rzetelnych informacji, a tym samym na ich zdolność do świadomego uczestnictwa w życiu publicznym. Metodologia podkreśla, że systemy AI powinny być projektowane i wdrażane w sposób, który minimalizuje ryzyko manipulacji informacją i wzmacniania polaryzacji społecznej. HUDERIA wskazuje również na konieczność zapewnienia odpowiednich mechanizmów nadzoru demokratycznego nad systemami AI, tak aby ich działanie pozostawało zgodne z zasadą przejrzystości i odpowiedzialności instytucji publicznych chroniąc nie tylko jednostki, lecz także wzmacniając zaufanie do instytucji demokratycznych.

7. Praworządność i odpowiedzialność algorytmiczna

Trzecim filarem HUDERIA jest praworządność (rule of law). Koncepcja ta obejmuje nie tylko zgodność działania systemów AI z obowiązującym prawem, ale także zapewnienie przejrzystości i rozliczalności procesów podejmowania decyzji. W literaturze podkreśla się, że stosowanie algorytmów w sektorze publicznym i prywatnym może prowadzić do zjawiska tzw. „czarnej skrzynki”, gdy coraz więcej decyzji podejmowanych przez algorytmy opiera się na niejawnych i trudnych do zrozumienia mechanizmach, co ogranicza przejrzystość, kontrolę społeczną oraz możliwość kwestionowania rozstrzygnięć podejmowanych przez systemy informatyczne.[9]

HUDERIA zakłada konieczność dokumentowania decyzji, zapewnienia możliwości audytu, zachowania nadzoru człowieka, umożliwienia odwołania od decyzji podejmowanych przy wykorzystaniu AI. W ten sposób metodologia wspiera realizację zasady odpowiedzialności algorytmicznej i zwiększa przejrzystość działania systemów sztucznej inteligencji.

W odniesieniu do praworządności HUDERIA akcentuje również znaczenie stabilności i przewidywalności procesów decyzyjnych, które mogą zostać naruszone przez nadmierną zależność od modeli uczących się na zmiennych danych. Systemy AI, które adaptują się w cyklu swojego życia w sposób dynamiczny, mogą prowadzić do niejednolitości rozstrzygnięć, co zagraża zasadzie pewności prawa. Metodologia wskazuje, że projektowanie systemów AI w obszarach wrażliwych – takich jak administracja publiczna czy wymiar sprawiedliwości – powinno uwzględniać mechanizmy ograniczające niekontrolowane zmiany w sposobie działania algorytmów. HUDERIA podkreśla, że praworządność wymaga nie tylko możliwości audytu systemów AI, lecz także jasnego określenia odpowiedzialności instytucji za skutki ich działania, tak aby uniknąć rozmycia odpowiedzialności między twórcami technologii a organami stosującymi prawo.

8. Podstawowe założenia metodologii HUDERIA

HUDERIA opiera się na założeniu, że ryzyko związane z AI powinno być oceniane nie tylko przez pryzmat technologii, ale przede wszystkim przez pryzmat zagrożeń dla podstawowych wartości chronionych przez Radę Europy. Metodologia wykorzystuje koncepcje rozwijane wcześniej w obszarze oceny wpływu na prawa człowieka (Human Rights Impact Assessment), takie jak skala potencjalnej szkody, zakres oddziaływania, prawdopodobieństwo wystąpienia negatywnych skutków i możliwość odwrócenia skutków naruszeń. Proces oceny obejmuje identyfikację systemu AI, analizę kontekstu jego wykorzystania, określenie grup potencjalnie dotkniętych skutkami działania systemu, ocenę ryzyk, opracowanie środków ograniczających zagrożenia, okresową ponowną ocenę wpływu systemu.

Istotną cechą HUDERIA jest jej elastyczny charakter. Metodologia została zaprojektowana tak, aby mogła być stosowana zarówno przez podmioty publiczne, jak i prywatne oraz dostosowana do ich potrzeb. Przykładem zastosowania HUDERIA może być sytuacja, w której bank planuje wdrożenie systemu opartego na AI do oceny zdolności kredytowej klientów. W ramach analizy ex ante, czyli do oceny ryzyk przed wdrożeniem lub podczas projektowania systemu AI, według metodologii HUDERIA powinno się przeanalizować m.in. ryzyko pośredniej dyskryminacji określonych grup społecznych, możliwość wyjaśnienia decyzji klientowi i uprzednie upewnienie się, że pracownik banku rozumie działanie systemu, wpływ systemu na prywatność i mechanizmy nadzoru człowieka nad decyzjami algorytmu. HUDERIA zwraca też w takim przypadku uwagę na np. liczbę osób, których może dotyczyć błędna decyzja, prawdopodobieństwo wystąpienia szkody, możliwość odwrócenia skutków decyzji, powagę konsekwencji dla klienta, a ponadto – ustalenia, kto odpowiada za działanie systemu oraz czy decyzje są dokumentowane.

Problematyka ryzyk związanych z algorytmicznym podejmowaniem decyzji znalazła już odzwierciedlenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: „TSUE”). W wyroku z 7 grudnia 2023 r. w sprawie C‑634/21, SCHUFA Holding, TSUE uznał, że automatyczne ustalanie wartości punktowej określającej prawdopodobieństwo spłaty zobowiązań może stanowić zautomatyzowane podejmowanie decyzji w rozumieniu art. 22 RODO, jeżeli wynik ten w sposób decydujący wpływa na decyzję o przyznaniu kredytu. W sprawie chodziło o to, że niemieckie biuro informacji kredytowej Schufa obliczało dla osób fizycznych wartości punktowe na podstawie algorytmów i danych osobowych. Następnie banki wykorzystywały ten wynik przy podejmowaniu decyzji o przyznaniu kredytu. Jedna z osób otrzymała negatywną ocenę, przez co odmówiono jej kredytu. Sprawa trafiła do TSUE, który miał odpowiedzieć, czy takie ustalanie wartości punktowych w celu określenia prawdopodobieństwa spłaty zobowiązań jest jedynie informacją dla banku, czy też stanowi formę zautomatyzowanego podejmowania decyzji.

Sprawa ta dobrze obrazuje, dlaczego potrzebne są narzędzia takie jak HUDERIA. W podobnej sytuacji instytucja wdrażająca system powinna w myśl tej metodologii ocenić m.in. ryzyko dyskryminacji klientów, przejrzystość modelu scoringowego, możliwość wyjaśnienia decyzji, skuteczność procedur odwoławczych, jakość danych używanych do trenowania modelu, zakres nadzoru człowieka nad decyzjami AI. W sprawie SCHUFA Holding na żądanie klienta podmiot przekazał sam wynik ustalonych wartości punktowych oraz bardzo ogólny opis sposobu jego obliczania, jednak, powołując się na ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa i tajemnicy handlowej, odmówiła ujawnienia szczegółów algorytmu, co obrazuje problem nieprzejrzystości zautomatyzowanych systemów decyzyjnych określany mianem „czarnej skrzynki”.

9. Elementy metodologii HUDERIA

9.1. Analiza ryzyka oparta na kontekście (COBRA)

Metoda COBRA obejmuje trzy kluczowe etapy:

  • Określenie kluczowych czynników ryzyka – konkretne cechy występujące w kontekście cyklu życia systemu sztucznej inteligencji – które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia negatywnego wpływu na prawa człowieka, demokrację i praworządność. Czynniki te dzieli się na trzy kategorie: kontekst zastosowania systemu, kontekst projektowania i rozwoju oraz kontekst wdrożenia.
  • Analiza tych czynników umożliwia i ułatwia zidentyfikowanie potencjalnych negatywnych skutków dla praw człowieka, demokracji i praworządności.
  • Na podstawie tych informacji proces selekcji koncentruje się na identyfikacji i ustaleniu priorytetów systemów obarczonych znacznym ryzykiem, zapewniając, że metodologia HUDERIA pozostaje proporcjonalna i nie stanowi nadmiernego obciążenia dla systemów sztucznej inteligencji o minimalnym lub niskim ryzyku. Proces ten wspiera również podejmowanie świadomych decyzji dotyczących tego, czy korzyści wynikające z tworzenia lub wdrażania systemu sztucznej inteligencji przeważają nad ryzykiem z nim związanym, szczególnie w odniesieniu do potencjalnego wpływu na prawa człowieka, demokrację i praworządność.

9.2. Proces angażowania interesariuszy (SEP)

Proces angażowania interesariuszy wzbogaca ocenę ryzyka i skutków poprzez uwzględnienie perspektyw osób, na które może to mieć wpływ, zidentyfikowanych na etapie COBRA. Dostosowane do zidentyfikowanych czynników ryzyka i potencjalnych skutków, angażowanie interesariuszy może przybierać różne formy i charakteryzować się różnym poziomem uczestnictwa. Proces ten nie tylko poprawia jakość analizy ryzyka, ale także sprzyja przejrzystości, buduje zaufanie oraz zwiększa użyteczność i wydajność systemu sztucznej inteligencji.

9.3. Ocena ryzyka i skutków (RIA)

Ocena ryzyka i skutków stanowi szczegółową analizę potencjalnego i rzeczywistego wpływu działań systemów sztucznej inteligencji na prawa człowieka, demokrację i praworządność, ze szczególnym uwzględnieniem systemów stwarzających istotne ryzyko, zidentyfikowanych podczas selekcji w ramach procesu COBRA. Obejmuje ona ponowne zbadanie, osadzenie w kontekście oraz pogłębienie analizy potencjalnych szkód, przy jednoczesnej ocenie kluczowych zmiennych ryzyka, takich jak skala, zakres, odwracalność i prawdopodobieństwo, w celu skutecznego ustalenia priorytetów i zarządzania ryzykiem. Opierając się na analizie COBRA i potencjalnych wnioskach z SEP, etap ten zapewnia kompleksowe zrozumienie ryzyka, które stanowi podstawę dla strategii ograniczania ryzyka i zarządzania nim.

9.4. Plan łagodzenia skutków (MP)

Element procesu HUDERIA zwany planem łagodzenia skutków określa działania i strategie mające na celu przeciwdziałanie niekorzystnym skutkom oraz łagodzenie zidentyfikowanych szkód. Obejmuje on sformułowanie ukierunkowanych środków w oparciu o stopień nasilenia i prawdopodobieństwo wystąpienia tych szkód oraz opracowanie kompleksowego planu ich wdrożenia. W stosownych przypadkach obejmuje on również ustanowienie mechanizmów umożliwiających osobom poszkodowanym i innym zainteresowanym stronom dostęp do środków zaradczych.

10. Metodologia HUDERIA a model FRIA wynikający z AI Act

Krótkiego omówienia wymaga relacja między HUDERIA a AI Act, który przewiduje instrument oceny wpływu systemów sztucznej inteligencji wysokiego ryzyka na prawa podstawowe przed ich wdrożeniem przez podmioty stosujące takie systemy, tzw. FRIA (Fundamental Rights Impact Assessment).

FRIA koncentruje się przede wszystkim na identyfikacji oraz ograniczaniu ryzyk związanych z naruszeniem praw podstawowych chronionych w porządku prawnym Unii Europejskiej. W jej przypadku analiza ryzyka jest bezpośrednio związana z konkretnym zastosowaniem systemu AI oraz jego oddziaływaniem na osoby lub grupy, których dotyczy dane wdrożenie. HUDERIA natomiast przyjmuje bardziej kompleksową perspektywę, gdyż rozszerza podejście do zarządzania ryzykiem poprzez uwzględnienie długoterminowych i pośrednich konsekwencji społecznych, politycznych oraz instytucjonalnych, wynikających z wykorzystania systemów sztucznej inteligencji, oceniając potencjalny wpływ technologii na mechanizmy demokratyczne, społeczeństwo i ochronę praworządności. Wynika to z tego, że FRIA nakłada obowiązek przeprowadzenia oceny przede wszystkim na podmioty wykorzystujące określone systemy AI wysokiego ryzyka i skupia się głównie na wpływie systemu AI na prawa i wolności jednostek w określonym kontekście użycia, natomiast HUDERIA zakłada szerszą odpowiedzialność organizacyjną, zachęcając projektantów, dostawców i użytkowników systemów AI do wspólnego identyfikowania oraz ograniczania potencjalnych negatywnych skutków technologii. Ponadto, obejmuje szerszą analizę społeczną, uwzględniającą takie aspekty jak nierówności społeczne, marginalizacja grup narażonych na wykluczenie, wpływ na procesy demokratyczne oraz poziom zaufania publicznego do instytucji. W konsekwencji FRIA można uznać za instrument o charakterze przede wszystkim regulacyjnym, natomiast HUDERIA za kompleksowe narzędzie etyczno-społecznej oceny oddziaływania systemów sztucznej inteligencji.

Można stwierdzić, że obydwa instrumenty mają charakter komplementarny, gdyż AI Act określa wymagania prawne dla systemów wysokiego ryzyka, natomiast HUDERIA dostarcza narzędzi do analizy skutków społecznych i prawnych wdrażania tych systemów. W praktyce metodologia HUDERIA może wspierać organizacje w realizacji obowiązków związanych z zarządzaniem ryzykiem wynikających z AI Act[10].

 11. Podsumowanie

HUDERIA stanowi jedno z pierwszych kompleksowych narzędzi służących ocenie wpływu sztucznej inteligencji na prawa człowieka, demokrację i praworządność. Jej znaczenie wykracza poza klasyczne modele zarządzania ryzykiem technologicznym, gdyż koncentruje się na społecznych i instytucjonalnych konsekwencjach wykorzystania AI. Metodologia ta rozwija podejście oparte na prawach człowieka i może odegrać istotną rolę w praktycznej implementacji Konwencji ramowej. Szczególnie cenne w niej jest uwzględnienie w procesie oceny nie tylko naruszeń indywidualnych praw jednostki, lecz również wpływu technologii na funkcjonowanie demokracji oraz zasad państwa prawa.

W perspektywie dalszych badań konieczne wydaje się przeprowadzenie analiz empirycznych dotyczących stosowania HUDERIA w konkretnych sektorach gospodarki, a także ocena jej skuteczności jako instrumentu wspierającego zgodność systemów AI z wymaganiami AI Act i europejskiego systemu ochrony praw człowieka. Zanim to jednak nastąpi, potrzebne jest tworzenie krajowych mechanizmów oceny ryzyka, w tym z wykorzystaniem potencjału HUDERIA, ale również organizacji szkoleń zmierzających do wyposażenia przedstawicieli administracji publicznej, organów nadzorczych i ekspertów w wiedzę i umiejętności niezbędne do stosowania tej metodologii w praktyce. Pożądane jest, aby w organizacjach publicznych i prywatnych wdrożone zostały polityki AI oraz wykwalifikowane zespoły do przeprowadzania ocen skutków wdrożenia systemów.

HUDERIA nie jest narzędziem łatwym do zastosowania. Jej wykorzystanie wymaga zrozumienia logiki oceny ryzyka, przygotowania procedur oraz akceptacji kosztów organizacyjnych, których korzyści ujawniają się zwykle dopiero w dłuższej perspektywie. Może jednak stanowić narzędzie wspierające świadome i odpowiedzialne wdrażanie systemów AI w usługach opartych na nowych technologiach, projektowanych z uwzględnieniem specyficznych potrzeb poszczególnych grup użytkowników. Być może jej znaczenie będzie wzrastać wraz z dojrzewaniem rynku AI i rosnącą świadomością ograniczeń oraz potencjalnych negatywnych skutków szerokiego wykorzystywania dużych modeli językowych, które to zjawiska powinny prowadzić do wzrostu zainteresowania systemami sztucznej inteligencji dostosowanymi do specyficznych potrzeb organizacji oraz charakteryzującymi się większą przewidywalnością działania.

W mojej ocenie upowszechnienie zastosowania HUDERIA będzie stanowić istotny krok w kierunku zapewnienia, że rozwój sztucznej inteligencji w Europie odbywa się z poszanowaniem praw człowieka i zasad demokratycznych.

Barbara Haładyj
radca prawny w OIRP w Warszawie

[1] HUDERIA: New tool to assess the impact of AI systems on human rights; https://www.coe.int/en/web/portal/-/huderia-new-tool-to-assess-the-impact-of-ai-systems-on-human-rights (dostęp: 20.08.2026).
[2] Więcej zob. F.J. Zuiderveen Borgesius, Discrimination, artificial intelligence, and algorithmic decision-making, Rada Europy, Strasbourg 2018; https://arxiv.org/pdf/2510.13465.
[3] Tekst Konwencji ramowej w języku polskim dostępny na stronie Rady Europy: https://rm.coe.int/oj-l-202601081-pl-txt/48802bf1c2. Zob. także raport wyjaśniający do Konwencji ramowej; https://rm.coe.int/1680afae67.
[4] The Framework Convention on Artificial Intelligence, https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-convention-on-artificial-intelligence (dostęp: 20.08.2026).
[5] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany rozporządzeń (WE) nr 300/2008, (UE) nr 167/2013, (UE) nr 168/2013, (UE) 2018/858, (UE) 2018/1139 i (UE) 2019/2144 oraz dyrektyw 2014/90/UE, (UE) 2016/797 i (UE) 2020/1828 (akt w sprawie sztucznej inteligencji) (Dz. Urz. UE L, 2024/1689, 12.7.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj).
[6] Komunikat na stronach Komisji Europejskiej: https://digital-strategy.ec.europa.eu/pl/news/commission-signed-council-europe-framework-convention-artificial-intelligence-and-human-rights (dostęp: 20.08.2026).
[7] Materiały UODO dotyczące HUDERIA Academy dostępne na stronie: www.uodo.gov.pl.
[8] Zob. Z. Więckowski, M. Świerczyński, Analiza ryzyka dokonywana na podstawie konwencji ramowej Rady Europy o sztucznej inteligencji na przykładzie zastosowań w sektorze prawnym, „Prawo i Więź” 1/2025. Autorzy poruszają zagadnienie znaczenia HUDERIA dla sektora usług prawniczych, w tym w sądownictwie, w oparciu o dokumenty robocze, które zostały później zastąpione przez Komitet CAI Rady Europy.
[9] Zob. więcej F. Pasquale, The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information, Cambridge 2015.
[10] Rekomenduje się, aby HUDERIA została uznana w Unii Europejskiej za podstawowy standard oceny systemów prawnych AI w państwach członkowskich w oparciu o AI Act. Zob. Z. Więckowski, M. Świerczyński, Analiza ryzyka dokonywana na podstawie konwencji…, s. 423.